گیلان در حال حاضر دارای ۹۵۴اثر ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور میباشد که یکی از آنها مسجد حاج سمیع رشت بوده که تحت عنوان: «مسجد حاج حاکم نصیر رشتی»، به تاریخ ۱۴مردادماه ۸۲با شماره ۹۳۸۲به ثبت رسیده است.
* وضعیت مسجدحاج سمیع قبل از ثبت
براساس گزارش طرح بررسی شناسایی باستانشناختی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری گیلان در سال ۸۶، این بنا در محله ساغری سازان، یکی از محلههای قدیمی بخش مرکزی شهرستان رشت واقع شده است.
این مسجد توسط حاج حاکم نصیر رشتی در اواخر دوره قاجار احداث و اداره وپس از فوت مسوولیت اداره آن به خاندان سمیعی از دیگر بزرگان این شهر قرار گرفت.
این مسجد تاریخی دارای دو درب ورودی بوده که یک درب آن در ضلع شمالی ودرب دیگر آن در ضلع شرقی واقع شده، بنا در دو طبقه، که طبقه دوم آن جهت اسکان خادم و مسجد و استفاده بانوان در ایام شلوغ در ضلع غربی احداث شده است.
این مسجد دارای ۱۵ستون میباشد که ۴تای آن به صورت ۸ضلعی بوده به همراه خالهای قوی چوبی کار نگهداری سقف بزرگ بنا را برعهده دارد، پوشش سقف بنا از قدیم الایام تا هم اکنون سفال پوش بوده ودامنه بام نیز به صورت شیر سرهای چکش برگردان شده که در حال حاضر در گوشههایی از دامنه میشود.
در طبقه اول و در دور تا دور بنا کاشی کاری ۷ رنگ قاجاری نیز به کار رفته و قسمت زیبا و منحصر به فرد مسجد وجود ۲محراب جهت قسمت آقایان و بانوان در ضلع جنوبی است.
نوع بهره برداری از بنا از زمان احداث تا هم اکنون به عنوان مکان مذهبی و مسجد بوده و از خصوصیات بارز آن میتوان به وجود ۲ محراب و مکانهای پشت پنجرهها که مانند سکو محل نشستن افراد و استفاده بردن از مراسم مذهبی میباشد، اشاره نمود.
به عنوان تزئینی بنا میتوان کاشی کاری شده داخل آن وگچ بریهای ساده سر ستونها و سیمان بری ساده ستونها و نیز کف پنجرهها در نما اشاره نمود، نوع ما لکیت این مسجد تاریخی به صورت عام المنفعه است.
* اظهارات اهالی قدیمی محل
یکی از مغازه داران قدیمی در ضلع جنوبی مسجد حاج سمیع، قدمت این بنا را یکصد ساله ومتعلق به اواخر دوران قاجاریه عنوان کرد.
فریدون یوسفزاده، خاطر نشان کرد: در گذشته مدرسه شاهدخت متصل از سقف به دیوار جنوبی مسجد حاج سمیع وجود داشته که در حدود سه سال گذشته تخریب و به جای آن ساختمان از جنس بتون آرمه در حال ساخت است.
به گفته وی به تازگی دیوار جدیدی به جای دیوار قدیمی و از نوع آجر زرد رنگ بالا رفته و منظره مسجد نامناسب شده است.
این مغازه دار قدیمی، متذکرشد: کاربری بنای در دست احداث در زیر زمین برای استفاده پارکینگ، هم کف جهت پاساژ و طبقات بالا برای حوزه علمیه خواهران خواهد بود.
یوسفزاده، تصریح کرد: تخریب سقف و دیوار جنوبی مسجد حاج سمیع در طی حدود دو سال اخیر سبب تعطیلی این مکان بسیار مهم مذهبی رشت، ریزش نزولات آسمانی، جمع آوری فرشهای داخل آن وفرسوده شدن بنا شده وهیچ کس نمیتواند وارد آن بشود.
وی ادامه داد: در حال حاضر چندین تیر آهن زیر سقف کار گذاشته شده تا از فرو ریختن بنا جلوگیری و نمای داخلی این مکان مذهبی را زشت کرده است.
این دوستدار میراث فرهنگی در پایان، تصریح کرد: انتظار میرود میراث فرهنگی هرچه سریعتر نسبت به مرمت این بنای تاریخی که تنها مسجد دارای ۲محراب نماز در گیلان میباشد مبادرت ورزد و بیشتر از این دل دوست داران این گونه ابنیه را نسوزاند.
* معاون میراث فرهنگی گیلان پاسخ نداد
گفتنی است خبرنگار ما باتوجه به وضعیت نگران کننده مسجد حاج سمیع طی تماس تلفنی با معاون میراث فرهنگی درباره این بنا توضیح خواست، ولیکن مصطفی پورعلی از پاسخ گویی خودداری کرد.
وی در پاسخ به اصرار خبرنگار ما، گفت: مکتوب سوالات خود را مطرح کنید تا جواب بدهیم، ولی نباید تعیین تکلیف کنید که چه زمانی جواب بدهیم.
بنا به مشاهدات خبرنگار ما در حال حاضر ساختمان نیمه کاره با اسکلت بتن آرمه در ضلع جنوبی مسجد حاج سمیع وجود دارد که در گذشته بنای مدرسه شاهدخت و از سقف متصل با این مکان مذهبی بوده است.
تخریب مدرسه شاهدخت برای احداث ساختمان با پایههای عظیم الجثه وبرداشتن سقف متصل مسجد و مدرسه در گذشته وبالا رفتن دیوار آجری زرد رنگ با نصب غیر اصولی حلب، سبب ریزش نزولات آسمانی به سمت جنوبی مسجد شده به طوری که در حال حاضر بخشی از فرشهای این محدوده داخل مسجد جمع آوری شده، سقف ساختمان ومحراب ترک خورده و بنا متروکه شده است.
هم چنین در این بخش از مسجد سه عدد تیرآهن کار گذشته شده تا از فرو ریختن سقف خودداری بشود، از سویی دیگر احداث این ساختمان نیمه کاره وگودبرداری آن در مجاورت مسجد، به شدت حریم منظری و حفاظتی تحت شعاع قرار داده و مغایر با قوانین میراث فرهنگی است.
از سویی دیگر دیوارها وسقف مسجد نیازمند مرمت اساسی و اگر به زودی به این مهم اهمیتی داده نشود، شاهد گسترش از بین رفتن آنها خواهیم بود.
خالی و رهاشدن تیر آهن و ميله گرد در سمت شرقی مسجد برای ساخت ساختمان نیمه کاره حوزه علمیه سبب به وجود آمدن لرزشهای شدید وپایههای آن شده به طوری که این محدوده با سیمان تسطیح شده است واگر ریختن این آهنها در آینده با سرگرفتن روند احداث ساختمان مجاور تداوم یابد، شاهد ریزش این مکان مذهبی وتاریخی خواهیم بود واز تعداد ابنیه ثبت شده گیلان کاسته خواهد شد.
باتوجه به این بنا که این بنا یک اثر مهم فرهنگی کلان شهر رشت محسوب میشود، انتظار میرود مسوولین اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان همان گونه که در مطبوعات از وجود ۹۵۴اثر ثبت شده فرهنگی این استان سخن میگویند، مرمت و برخورد قانونی با متخلفین و متجاوزین به این گونه ابنیه را هرچه سریعتر در دستور کار خود قرار بدهند و نتیجه آن را به اطلاع اذهان عمومی به ویژه دوست داران میراث فرهنگی برساند.
ايلنا – خلیل اخوان اصغری