بسم الله الرحمن الرحیم

هوشیاری میرزا کوچک خان در مذاکرات

در اعصار و دوره های مختلف ایران همواره مردانی بزرگ پاسدار ارزشها بوده اند. این مردان و رجال بزرگ نترس،دین مدار ولایتی و هوشیار و بصیر بوده اند و منشا و مبدا آثاری ارزشمند شده اند.میرزای شیرازی، علی دلواری، مدرس، خیابانی، میرزا کوچک و امام خمینی نمونه هائی از آن مردان بزرگند.

_مرد مبارز

11آذر سالگرد شهادت یکی از دلیر مردان ایرانی است. آن هنگام که بیگانگان و چپاولگران، ایران را اشغال نمودند و حاکمان بزدل و وابسته ایران نیز همچون بردگانی خود را در اختیار اربابان برون  مرزی قرار دادند، مردی از حوزه علمیه رشت پرچم مبارزه همه جانبه را بردوش کشیده و در مقابل بیگانگان ترسی به خود راه نداده و در گفتگوها و مذاکرات با اشغالگران، قهرمانانه ایستادگی کرده و هرگز راه را برای سوء استفاده بیگانگان باز نکرده و فقط روی ارزشهای دینی پافشاری نموده است. سیاستهای استعماری کشورهای روسیه و انگلیس و دولت عثمانی موجب شد تا طی سالیان اشغال ایران(1908 تا 1921) ایران گرفتار ملوک الطوایفی شده و عملا سفارتخانه های ایران توسط قوای اشغالگر بیگانه اداره شود.

_بیگانگان در ایران

طی سالیان متمادی دولت انگلیس در 22 شهر و روسیه در 24 شهر و عثمانی در 18 شهر ایران نمایندگی کنسولی داشتند و ایران یک سفارت در استامبول ترکیه و 9 سفارت در تمامی اروپا داشت.

دولت ایران طی موافقتنامه های متعددی امتیازات فراوانی را به کشورهای بیگانه داد قبل از انقلاب اکتبر 32 موافقتنامه به امضاء رسید که 12 امتیاز سهم روسیه تزاری،14 امتیاز سهم انگلیس و 6 امتیاز سهم آلمان بود.

_قراردادهای ننگین دولت ایران

به بعضی قراردادهای دیگر بین دولت ایران و بیگانگان هم میتوان چنین  اشاره نمود: قرارداد 1907 بین روسیه و انگلیس قراداد 1919 بین انگلیس و دولت مرکزی ایران و قرارداد 1921 بین ایران و شوروی. میرزای بزرگ گیلان زمین در مقابل تعدادی از این قراردادهای ننگین موضع گرفت.

_در قرارداد1907 ایران به سه منقطه تقسیم شد: روسها بر شمال، انگلیس بر جنوب تسلط یافتند و دولت عثمانی نیز در آذربایجان مسلط گردید. این قراردادها که در ابتدا به سرکوبی بساط مشروطه در ایران پرداخت،موقعیت را تحکیم کرده و به سرکوبی مشروطه طلبان تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان پرداخت.

با این قرارداد ننگین (26 آوریل 1909)سه هزار نیروی روسی از رود ارس عبور کردند و شهرهای آذربایجان را تصرف نموده سپس به اصفهان و مناطق مرکزی ایران رفتند و به تهران آمدند.

اما در رشت مشروطه خواهان، حاکم مستبد گیلان را کشتند و اداره ی بخشی از گیلان را به عهده گرفتند.مجاهدین رشت و مجاهدین اصفهان به اطراف تهران رسیدند ولی دولت روسیه نگران این پیش رویها بود که سه هزار سرباز دیگر در انزلی پیاده کردند.این مجاهدین جان برکف پس از سه روز جنگ در16 ژوئیه 1909 لیاخوف فرمانده بریکاد قزاق را تسلیم خود نمودند و محمد علی شاه به سفارت روسیه و انگلیس پناهنده شد.

_این حمله و تسخیر تهران موجب شد قوای روسیه از تهران عقب نشینی کرده و احمد میرزای12 ساله از سوی سران مشروطه زمام امور را در دست گرفته و انتخابات دومین دوره مجلس شورای ملی برگزار گردد.البته حضور روسهای اشغالگر همچنان مشکلاتی را برای مردم ایران ایجاد کرد و بتدریج با استفاده از نیروهای واداده و اعیان و اشراف و ملاکان به تحکیم پایه های خود پرداختند.

_نتایج قرارداهای ننگین دولت

یکی پس از دیگری قراردادهای ننگین بین دولت ایران و کشورهای اشغالگر ادامه یافت و دولت مرکزی نیز به سرکوبی مشروطه خواهان پرداخت بتدریج جنگ جهانی اول رخ داد و احمدشاه 18 ساله تاجگذاری نمود.

در این دوران 8 هزار سرباز روسی در ایران مستقر بودند و دولت عثمانی نیز6 هزار سرباز و توپخانه به مهاباد گسیل داشتند و سپس با 20 هزار سرباز همدان را گرفته و تا قزوین پیشروی کردند.

_حضور عثمانی ها موجب شد تا انگلیس که با عثمانی ها در جنگ بود، خوزستان و مناطق نفت خیز ایران را در تصرف خود درآورند. لشگری هم به خراسان و بلوچستان فرستادند تا از عبور آلمانها و ترکها به افغانستان جلوگیری نمایند واین ایران بی طرف و دولت ضعیف آن بازیچه دست چپاولگران عالم قرار گرفت.

_میرزا کوچک محکم و استوار

هنگامی که انگلیسی ها تصمیم گرفتند برابر کمونیستها و عثمانیها بایستند در سال 1918 از راه بغداد به همدان و به سمت رشت حرکت کردند که در مقابل قوای میرزا کوچک خان زمین گیر شدند و لاجرم به تهران رفتند.

در این ایام خبر از مقاومت مردان دلیر تنگستان و ایل قشقایی در جنوب کشور علیه قوای انگلیس به گوش می رسید.آلمانها در همین ایام به جنگ با انگلیس و روس در داخل ایران پرداختند و آنان را از اصفهان و فارس بیرون کردند و در سال 1919 بالاخره انگلستان همه رقبا را از صحنه خارج کرده بود و ایران و افغانستان را کاملا در اختیار خود گرفت. در سال 1920 ارتش سرخ وارد آذربایجان قفقاز شد و انگلیسیها هم وارد انزلی شدند. روسها انزلی را تصرف کردند،قوای انگلیسی  مقیم گیلان به سمت رشت عقب نشینی کردند و روسها رشت را گرفتند.

دولت ایران اقدام به شکایت در جامعه ملل کرد(19می 1920) نامه دیگری نیز در شکایت از روسیه به جامعه ملل نوشته شد.

در این ایام خبر تاسیس جمهوری در گیلان به گوش دولت مردان ایران و خارجیهای اشغالگر رسید. دولتهای مرکزی تغییر یافتند و در همین روزها بود که رضاخان میرپنج با 2500 سرباز و 8 عدد توپ و 18 مسلسل در معیت سیدضیاءالدین تهران را به تصرف خود درآوردند. احمدشاه سیدضیاء را نخست وزیر و رضاخان را سردار سپه کرد.قراردادهای ننگین فراوانی بین ایران و قوای بیگانه به امضاء رسید که در همه آنها ایران متضرر شد و بتدریج خاک ایران پس از ناکامیهای جنگ جهانی اول از ناحیه نیروهای بیگانه تخلیه شد ولی همه کشورهای بیگانه ردپایی در ایران گذاشتند و با قرارداهایی به سهم خواهی پرداختند.

_نهضت جنگل

اما گیلان دژ تسخیر ناپذیر تمامی کشورهای وارد شده به ایران بود و میرزا کوچک خان که یکی از مجاهدان جنبش مشروطه بود و در فتح تهران نقش داشت بهمراه یارانش در صدد ایجاد پایگاه مبارزه با سلطه بیگانگان در جنگلهای گیلان برآمد.

گردانندگان نهضت جنگل مثل شیخ علی علم الهدی_سید عبدالوهاب صالح ضیابری سید محمود روحانی_شیخ محمود کسمائی_شیخ بهاءالدین املشی_شیخ عبدالسلام و خود میرزا کوچک همه روحانی بودند.

دکتر حشمت_ حاج احمد کسمائی_شیخ علی شیشه بر_عزت الله خان_حاجی محمد کنگاوری_میرزا اسماعیل جنگلی_میرزا حسین خان کسمائی_سعدالله خان درویش_حسن خان آلیانی_مشهدی علیشاه همه از مشهورترین سرداران و یاوران نهضت جنگل بودند.

نهضت جنگل تحت زعامت کمیته اتحاد اسلام بود و حتی قوای روسیه و انگلیس برای عبور از ایران مجبور به پذیرش شرایط نهضت جنگل بودند.انگلیس ها در عهد وثوق الدوله(نخست وزیر)که تیمورتاش استاندار گیلان بود، فرماندهی را برای نیروهای خود انتخاب کردند که با اتفاق هم مامور سرکوبی نهضت جنگل در  گیلان شدند.

_برخی یاران میرزا در اثر فشار زیاد عقب نشینی کردند و نیروهای نفوذی از درون نهضت جنگل و جمعی که از ناحیه روسها حمایت می شدند سعی داشتند نهضت جنگل را متلاشی کنند. فشارهای خارجی و وادادگیهای داخلی سرانجام به شکست نهضت جنگل انجامید.

نهضت جنگل دارای مرامنامه بود_سالها به حفاظت از اعتقادات و جان و ناموس مردم پرداخت_در برابر بیگانگان و دولت مرکزی ایستادگی کرد و نمونه ای از دولت اسلامی را به نمایش گذاشت و به عمران و آبادانی گیلان پرداخت.

_نهضت جنگل از دیدگاه امام خمینی و امام خامنه ای

حضرت امام خمینی رحمه الله علیه_درباره قیامهائی که در ایران انجام شده اشاره دارند که همه بدست علماء و روحانیون انجام شد…«این قیامهائی که در این صد ساله شده است از کی بوده؟ کی راس اینها بوده؟ قیام تنباکو مرحوم میرزا بود/قیام مشروطه از نجف آقایان نجف، از ایرانم علمای ایران ایجاد کردند. این چند قیامی که ما شاهدش بودیم همه از علماء بود.علمای اصفهان قیام کردند راسشان مرحوم حاج آقا نورالله رحمه الله علیه بود و تبریزهم خیابانی یکی از آقایان. بله جنگل هم بوده اند(منظور نهضت جنگل توسط روحانیت بوده است)

وحضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در توصیف نهضت جنگل چنین فرمودند:میرزا کوچک مرد تنهایی بود که به 2 قدرت بزرگ آن روز دنیا یعنی روسها و انگلیسیها یک نه بزرگ گفت .نه با روسها ساخت_نه با انگلیسیها. اما در کنار او کسانی بودند که می خواستند با دستگاه حکومت آن روز بعد هم با رضاخان که تازه می خواست در کار بیاید مبارزه کنند آنها به روسها پناه بردند به باکو رفتند و بند و بستهایشان را کردند و به ایران بازگشتند و سرسپرده ی آنها شدند. اما میرزا کوچک خان قبول نکرد هم با لشکر رضاخانی و قبل از رضاخان آن کسانی که بودند مبارزه کرد و با احسان الله خان و دیگران هم کنار نیامد(12/2/1380 در رشت)

_نهضت جنگل و مبارزه با مزدوران دست نشانده داخلی

نهضت جنگل در کنار همه اقدامات داخلی خود به جنگ با نقشه روسها رفت در این تقابل حکمران گیلان(مفاخرالدوله) و روسها قرار شد یکی از خانهای محلی بنام عبدالرزاق شفتی را با 200 تفنگدار به سرکوبی میرزا بفرستند که میرزا او را شکست داد.

نهضت جنگل با ضرغام السلطنه، امیر مقتدر و سردار مقتدر از طوالش که مامور براندازی جنگلی ها بود جنگید و آنان را شکست داد.

نهضت جنگل با مفاخرالملک که با همکاری روس به جنگ میرزا آمده بود جنگید و او را با 700 تفنگدار شکست داد.

_نهضت جنگل و جنگ با روسها

نهضت جنگل مستقیما با روسها  در ماکلوان فومن وارد جنگ شدند که نیروهای روسی شکست خوردند.

نهضت جنگل مجددا در ماسوله با قوای روسی جنگیدند و آنان را شکست دادند. نهضت جنگل با روسهای تزاری در منجیل هم جنگ نمایانی کرد و آنان را شکست داد.

_مذاکره میرزا با روسها(معاهده)

میرزا کوچک خان طی مذاکراتی با روسها به معاهده ای رسیدند که روسها متعهد شدند:1_برای حفظ امنیت شهر رشت از ساعت 8 بعداز ظهر هیچیک از افراد نظامی روس حق عبور در داخل شهر را ندارد.2_روسها باید برای حفظ امنیت مقررات را رعایت کنند و اختلال بین خودشان را حل کنند.3_اگر به مردم و کسبه رشت ضرری برسد باید روسها جبران کنند. تنظیم این قرارداد به خاطر خروج روسها از قزوین به طرف رشت و انزلی بود و هوشیاری میرزا در این معاهده موجب شد که نیروهای روس هنگام خروج از ایران دست به چپاول و غارت نزنند.

_پافشاری میرزا روی ارزشها

نهضت جنگل با انگلیسی ها و قوای انگلیس هم مذاکراتی داشتند. پس از خروج روسها انگلیسی ها هم می خواستند سپاهیان خود را از همدان، قزوین و گیلان به تفلیس برسانند. آنها می خواستند حاکمیت بحر خزر جهت مقابله با کمونیستها را در اختیار داشته باشند.این تصمیم انگلیسی ها با مقاومت قوای جنگل روبرو شد.

انگلیسیها طی مذاکراتی با نهضت جنگل گفتند پادشاه انگلیس حاضر است با کمال میل حکومت جنگل را در ایران به رسمیت بشناسد.میرزا می گوید درست است که پیشنهاد شما صد در صد به نفع ماست ولیکن جنگل معتقد نیست که در روش متخذه ی خویش تغییراتی بدهد و زیر بار چنین معامله ای برود و بنابراین قبول چنین  پیشنهادی از ما ساخته نیست.برای من و همکارانم تشکیل یک حکومت مقتدری زیر نفوذ شما مقرون به افتخار نخواهد بود./پس از عدم قبول میرزا، انگلیسیها به قصد عبور از رشت سنگرهای جنگلی ها را به شدت مورد هجوم قرار دادند.و درگیریهای پارتیزانی فراوانی همواره بین جنگل و انگلیسی ها رخ می داد.

انگلیسی ها دست به غارت خانه های برخی سران جنگل زدند و بعضی خانه ها را به آتش کشیدند.آنها  نظمیه، عدلیه، بلدیه(پلیس، دادگستری، شهرداری) را منحل کردند و حکمران رسمی گیلان را به تهران فرستادند و قحطی مصنوعی درست کردند تا مردم نسبت به نهضت جنگل بدبین شوند.

_تنظیم معاهده صلح با انگلیسی ها

وقتی نهضت جنگل به پادگان انگلیسی در رشت حمله کردند(مرداد1297) همین امر موجب شد معاهده ای بین نهضت جنگل و انگلیسیها تنظیم شود.چون انگلیسی ها مدام مورد هجوم قوای جنگل قرار می گرفتند تصمیم به مذاکره و معاهده گرفتند در عین حال که جنگلیها از قحطی بوجود آمده نگران بودند ولی بی میل به متارکه ی جنگ هم نبودند لیکن در گفتگو و مذاکره حواسشان جمع بود تا نقطه ضعف نشان ندهند.

22مرداد 1297 شمسی(اوت 1918)فرمانده انگلیسی با نمایندگان نهضت دیدار داشت و 8 ماده را موافقت کردند که از آن به معاهده صلح یاد می شود.

1_نهضت جنگل متعهد شدند قوای مسلح در راه قزوین _انزلی را از حمله به انگلیسی ها بازدارند.

2_نهضت جنگل متعهد می شود که صاحب منصبان خارجی را اخراج نموده و از دولتهایی که با انگلستان در حال جنگند صاحب منصب استخدام ننماید.

3_آذوقه لازم برای لشکر انگلیس فراهم شود تا نظامیان انگلیسی مسلح به مناطق گیلان هجوم نبرند.

4_نهضت جنگل اسرای دولت انگلیس را آزاد کنند و اسرای جنگل در هر نقطه ای باشند را تحویل بگیرند.

5_نمایندگان نظامی انگلیس متعهد می شوند در امور داخلی ایران مداخله ننمایند.

6_نمایندگان انگلیس قول می دهند به هیچ وجه در مقاصد اتحاد اسلام مادام که مربوط به پیش بردن منافع دشمنان انگلیس نباشد، ضدیت ننمایند.

7_از اهالی دعوت می شود برای حفظ خود حاکمی به طور موقت انتخاب کنند تا حکومت ایران نماینده اش را بفرستد.

8_نمایندگان طرفین متعهد می شوند که قوای مسلح آنها به هیچ وجه داخل شهر نروند.

_انگلیسی ها و قحطی مصنوعی

در گزارشهای آن زمان آمده که انگلیسیها برنجهای مردم را می خریدند و احتکار می کردند. مقاطعه کاران ایرانی و عناصر سود پرست را به این نقشه انگلیسی تشویق می کردند تا مایحتاج مردم را به انگلیسی ها بفروشند.و با این گونه اعمال انگلیسی ها قحطی مصنوعی ایجاد می کردند.

_عهدشکنی انگلیسی ها

البته انگلیسی ها پس از تنظیم این قرارداد به دنبال تزلزل در بین نیروهای جنگل بودند. وقتی وثوق الدوله(نخست وزیر)حکمرانی را بنام تیمور تاش در 18 اسفندماه 1297 به گیلان فرستاد.این حکمران از نقشه های انگلیسی ها حمایت کرد.وقتی نقشه های انگلیسی ها گرفت حاجی احمد کسمائی یکی از نزدیکان میرزا را تامین پنهانی(برگه ی امنیت جان) دادند و انگلیسیها در گیلان نهضت جنگل را تهدید به حمله کردند.حکومت مرکزی هم جنگلی ها را تهدید به تسلیم یا مرگ می نمود. بین قوای جنگل دو دستگی رخ داد_میرزا به طرف لاهیجان و تنکابن رفت، یاران میرزا زیر بمبارانهای هواپیماهای انگلیسی جان دادند_در جنگلهای گیلان 20 هزار قوای دولتی و انگلیسی به دنبال میرزا و یارانش می گشتند. میرزا به فومنات بازگشت او خود را در مقابل دولت مرکزی و انگلیسی تنها یافت. در 1919 که ایران قراردادهای ننگین با انگلیس امضاء کرد نیروهای انقلابی و مذهبی از جمله نهضت جنگل را به تعجب واداشت./از نظر نهضت جنگل این قراردادها استقلال ایران را به مخاطره انداخت.

_آزادگی میرزا کوچک خان

وثوق الدوله(نخست وزیر)به میرزا کوچک وعده داد تا در صورت حمایت از قرارداد(بین ایران و انگلیس)امتیازاتی به وی بدهد که میرزا تسلیم او نشد.

سران انگلیس هم به میرزا پیشنهاد دادند به سیاست انگلستان اعتماد کند تا پادشاه انگلستان هم سیاست داخلی میرزا را به رسمیت بشناسد ولی میرزا کوچک زیر بار حمایت از این قرارداد نرفت.

میرزا کوچک در انتهای عمر شریف خود دست به نگارش نامه هائی زد برای دولتها، سران و یا فرماندهان شوروی،2 نامه به (مدیر امور انقلابی شوروی)_با سفیر کبیر شوروی(روتشتاین)

_سرانجام نیک

میرزا کوچک با ورود رضاخان(سردار سپه) به امام زاده هاشم رفت و تسلیم شدن خالو قربان( 22 مهر سال 1300) و خیانت و تسلیم برخی افراد مثل خالو قربان و احسان الله خان و کشته و اسیرو زخمی شدن عده زیادی از یاران نهضت در آبان1300 به امید گردآوری مجدد دوستان و یاران نهضت به سوی کوههای خلخال راه افتاد و در برف و بورانهای کوه ها از پای درآمد و بدست دشمنان قدیمی اش در 11 آذر 1300 سر از تنش جدا شد و بدین گونه با شهادت میرزا کوچک دولت مرکزی و دشمنان خارجی نفسی تازه کردند.

ما به روح بلند این سردار بلندآوازه ی گیلان زمین دورد میفرستیم

والسلام…

حسن کربلایی8/9/1392