فطر، عيد توفيق بر تهذيب نفس

خداي مهربان رمضان را آفريد تا ميدان مسابقه‌اي براي خلقش باشد كه در آن با طاعت و رضايت او با يكديگر مسابقه بدهند؛ عده‌اي سبقت گرفته و سعادتمند شدند و عده اي عقب افتاده و نااميد شدند،شگفتا از كسي كه در اين روز مي خندد و بازي مي‌كند. روزي كه نيكوكاران در آن پاداش يافته و كوتاهي‌كنندگان زيان مي‌بينند.

عيد رمضان آمد و ماه رمضان رفت صد شكر كه اين آمد و صد حيف كه آن رفت
ماه رمضان، ماه زدودن پليدي‌هاي جسم و جان، ماه شست‌وشو در چشمه توبه و پوشيدن لباس تقوا، ماه بازگشت از لحظات غفلت و آشتي با فطرت، ماه رقم خوردن مقدرات يكسال و ماه مهماني خدا به آخر رسيد و در پي آن عيد فطر، عيد آسودگي از آتش غفلت و رهيدگي از زنجير نفس، عيد توفيق بر طاعت و عيد توبه و تهذيب نفس آمد
عيد فطر جشن بازگشت به فطرت است، چرا كه روزه داران در طول ماه رمضان با انس پي در پي با خداوند و استغفار از گناه به تصفيه روح خويش همت گماشته و خود را از آلودگي‌هاي ظاهري و باطني كه مغاير فطرت آنهاست پاك كرده و به فطرت واقعي خود برمي‌گردند.
فطر و فطور به معناي خوردن و آشاميدن است و ابتداي خوردن و آشاميدن را افطار مي‌نامند. از اين رو است كه در ماه رمضان، پايان روز و هنگام غروب شرعي، لحظه افطار انسان روزه‌دار است، يعني اجازه خوردن پس از امساك از خوردن به او داده مي‌شود. آن لحظه‌، لحظه شادماني كساني است كه به دستور معبود خويش عمل نموده و معبودشان به پاس طاعت و ادب بندگي‌شان از آن لحظه تا هنگام سحر رحمت‌ها و بركت‌هاي خويش را بر آنها جاري مي‌سازد. چنانكه در روايت آمده است: «خداوند در ماه رمضان موقع افطار هزار هزار كس را كه همگي سزاوار آتش شده‌اند از آتش آزاد مي‌كند.»‌1 و پايان اين ماه (روز اول شوال) را عيد فطر خوانده‌اند، بدين سبب كه در اين روز امر امساك از خوردن و آشاميدن برداشته شده و رخصت داده شده كه مومنان در روز افطار كنند و روزه خود را بشكنند و خواندنش به عنوان عيد از جهت برخورداري بندگان از رحمت بي منتهاي خداوند در اين روز است، زيرا عيد زماني است كه خداوند براي جايزه دادن و بهره‌مند ساختن بندگان از نعمت‌ها، آن را در ميان روزها انتخاب مي‌كند و به همگان اعلام كرده است كه به درگاه او روي آورند و با اعتراف به بندگي و عرضه نيازها و آرزوهاي‌شان براي او تواضع كنند و خداوند هم وعده اجابت تمام آنها و حتي بخششي بالاتر از آنچه كه در دل انسان خطور كرده،‌ داده است. خداي مهربان دوست دارد بندگانش در چنين روزي جانب اميدواري به قبولش را بر جانب ترس از عذابش ترجيح دهند و بيچاره كسي است كه در اين روز از معني عيد غافل و به جاي انس در مجالس پاكان و خواص، سرگرم امور كم اهميت و بي‌ارزش دنيا باشد. خلاصه اينكه خداوند ماه رمضان را ميدان مسابقه عبادت خود قرار داده و بندگانش را در روز عيد فراخوانده تا براي گرفتن جوايز و هدايا جمع شوند.
امام حسن عليه‌السلام روز عيد عده‌اي را ديدند كه مي خنديدند و بازي مي‌كردند، رو به همراهان خود نموده، فرمودند: «خداي عز و جل ماه رمضان را آفريد تا ميدان مسابقه‌اي براي خلقش باشد كه در آن با طاعت و رضايت او با يكديگر مسابقه بدهند؛ عده‌اي سبقت گرفته و سعادتمند شدند و عده اي عقب افتاده و نااميد شدند. شگفتا از كسي كه در اين روز مي خندد و بازي مي‌كند. روزي كه نيكوكاران در آن پاداش يافته و كوتاهي‌كنندگان زيان مي‌بينند. به خدا سوگند اگر پرده‌ها فرو افتد ، نيكوكار مي‌انديشد كه چرا بيشتر عمل نيك انجام ندادم و بدكار مي‌گويد چرا بد كردم و از شانه كردن مو و صاف كردن لباس خود باز مي‌مانند.»
مردم در رابطه با عيد به چند دسته تقسيم مي‌شوند:
1- عده‌اي كه روزه را تكليفي بيش ندانسته و فقط با پرهيز از خوردن و نوشيدن و … خود را به ناراحتي مي‌اندازند، اما اعضاي بدن خود را از گناهان حفظ نكرده و با دروغ و غيبت و تهمت … روزه خود را از بين مي‌برند و در عين حال با كمال اطمينان خود را از فرمانبرداران مي‌پندارند و گمان مي‌كنند كه بر پروردگار جهانيان نقشي دارند،‌ ولي نمي‌دانند كه با گناهان و ناداني‌شان نزد عقلا رسوا شده و روزه آنها مورد قبول خداوند قرار نمي‌گيرد. اين افراد اگر در عيد به عنايت خداوند خوش گمان بوده و در مكان نمازگزاردن خود از پروردگارشان آمرزش بخواهند، شايد خداوند متعال هنگام اعطاي جوايز آنان را نيز مورد آمرزش خود قرار داده و با فضل خود بعضي از پاداش‌هاي خود را نصيب آنان نمايند.
2- دسته‌اي نيز مي‌دانند كه اين خداست كه در تكاليف بر آنها منت داشته و روزه‌اي كامل است كه همراه با بازداشتن اعضاي بدن باشد. از اين رو مواظب اعضاي بدن خود نيز هستند؛ اما گاهي خلافي از آنان سرزده و با بيم و اميد مرتكب گناهي مي‌گردند. با ناراحتي روزه گرفته و به اندازه‌اي كه حال دارند مستحبات را بجا مي‌آورند. كارهاي خوب و بد را با هم مخلوط نموده و با ترس و خجالت و با حيا و اميدواري وارد عيد مي‌شوند. خداوند آمرزش، پاداش و تبديل گناهان به كارهاي نيك را به آنها وعده داده و با عطاياي خود پاداش عبادت‌هاي آنان را به طور كامل و به گونه‌اي كه بالاتر از آرزوي‌شان باشد به آنان عنايت مي‌كند.
3- گروهي از روي عادت و با غفلت روزه گرفته و در ماه رمضان نيز مانند ساير ماه‌ها در غفلت به‌سر برده، مرتكب گناهان شده و از روي عادت نيز وارد عيد مي‌شوند. سرنوشت اين گروه، به خواست خداوند بستگي دارد. ممكن است عنايت خدا شامل حال آنها شده و فقط به خاطر فرارسيدن عيد يا به جهت كرامت بعضي از اعمال نيكوكاران آنان را مورد آمرزش خود قرار دهد، يا بدي كردارشان آنان را از رحمت خداوند خارج نموده و به ورشكستگان ملحق شوند.
4- دسته اي نداي خداوند را در اين ماه لبيك گفته و با تمام توان در مراقبت از دستورهاي الهي تلاش كرده و براي به‌دست آوردن رضاي خداي متعال در پي به‌دست آوردن همه خيرات هستند و عبادات زيادي بجا مي‌آورند و قدر منت خداوند بر آنان، به خاطر اجازه به نزديكي او و خدمت و عبادت او را مي‌دانند. خداوند متعال هم خدمت آنان را قبول و از سعي آنان تشكر مي‌كند و با كرامت‌ها و انواع عنايات خود آنان را پاداش مي‌دهد، با هدايت‌هاي بيشتر آنان را بزرگ داشته با نور قربت خود آنان را مي‌پوشاند و آنان را به دوستان برگزيده‌اش ملحق مي نمايد.
5- گروهي نيز نداي خداوند متعال، سختي گرسنگي و شب‌زنده‌داري را براي آنان از بين برده، با اشتياق و شكرگزاري حتي با شادماني و مستي با آن روبه‌رو شده، براي رفتن و مسابقه جديت به خرج داده، با روح و عقل خود به خوبي خطاب خداوند را اجابت مي‌كنند؛ براي از بين بردن حجاب با بذل جان همت كرده و با قرب به او به مراد رسيده و به پروردگار متصل شده اند. پروردگارشان نيز آنان را به خوبي پذيرفته و در پناه خود به همراه دوستانش مي نشاند و با جام لبريز خود آنان را سيراب مي‌نمايد.2
روز عيد زمان آشكار شدن آثار اعمال ماه رمضان و اعطاي پاداش عبادت‌هاي آنان مي‌باشد. بنابراين براي آماده شدن جهت وارد شدن به آن لازم است در شب عيد مراقبت نموده و كوتاهي‌هاي خود در ماه رمضان را در اين شب جبران كرد. عبادت در اين شب آن قدر مهم است كه امام سجاد عليه‌السلام در مورد آن اينگونه سفارش فرموده‌اند: «شب فطر كمتر از شب قدر نيست.» 3 پس از حصول اين آمادگي و درك روز عيد جا دارد كه بنده در اين روز به خداوند خوش گمان بوده و به بخشش‌هاي بزرگ و عطاياي عالي او اميدوار باشد، چرا كه به ميزان خوش گماني به خداوند جوايز نيز بيشتر شده، ابرهاي جود باريده و مباركي اين روز آشكار مي‌گردد و بدگماني به خداوند در اين روز باعث محروميت از لطف و رحمت الهي مي‌شود.
عيد فطر داراي اعمال و عباداتي است كه در روايات معصومين عليهم السلام به آنها اشاره شده و يكي از اين اعمال دادن زكات فطره است. در روايات آمده است: «اگر فطريه خارج نشود، روزه رد خواهد شد.» 4
زكات فطره عاملي ارزشمند براي حل مشكلات اقتصادي و اجتماعي در جامعه اسلامي است و با پرداخت آن در حقيقت به بخشي از دعاهاي ماه رمضان كه در مدت يك ماه بعد از نماز زمزمه مي‌شد روز عيد فطر جامه عمل پوشانده مي‌شود.
همچنين پرداخت زكات فطره كه با نيت عبادت و تقرب به خداوند انجام مي‌شود، ‌نوعي بهره‌گيري از ماديات براي رسيدن به معنويات است، بدين جهت گفته‌اند كه قبول روزه موكول به پرداخت زكات فطره است، چرا كه دادن زكات موجب جدايي از تعلقات مادي و هواهاي نفساني است و انسان مومن براي دوام فطرت الهي خويش بايد از هرچه رنگ تعلق پذيرد رها و آزاد باشد و زنجير ماديات را از پاكي بر كند تا سبكبال به سوي خداوند رود.
عمل عبادي ديگر در اين روز برگزاري نماز عيد است كه در دعاي قنوت آن اين روز براي محمد و آلش عليهم السلام ذخر و شرف و كرامت و براي مسلمانان عيد معرفي مي‌شود.
اميرالمومنين علي عليه‌السلام در يكي از اعياد فطر خطبه‌اي خوانده‌اند و در آن مومنان را بشارت و مبطلان را بيم داده‌اند: « اي مردم! اين روز، روزي است كه نيكوكاران در آن پاداش مي‌گيرند و زيانكاران و تبهكاران در آن مأيوس و نااميد مي‌گردند و اين شباهتي زياد به روز قيامت‌تان دارد، پس با خارج شدن از منازل و رهسپار جايگاه نماز عيد شدن به ياد آوريد خروج‌تان از قبرها و رفتن‌تان را به سوي پروردگار و با ايستادن در جايگاه نماز به ياد آوريد ايستادن در برابر پروردگارتان را و با بازگشت به سوي منازل خود متذكر شويد بازگشت‌تان را به سوي منازل‌تان در بهشت برين، اي بندگان خدا، كمترين چيزي كه به زنان و مردان روزه‌دار داده مي شود اين است كه فرشته‌اي در آخرين روز ماه رمضان به آنان ندا مي‌دهد و مي‌گويد:
«هان! بشارت‌تان باد، اي بندگان خدا كه گناهان گذشته‌تان آمرزيده شد، پس به فكر آينده خويش باشيد كه چگونه بقيه ايام را بگذرانيد.» 5
پي نوشت‌ها:
1- قمي، عباس، مفاتيح الجنان، ترجمه موسوي دامغاني، ص 286
2- ملكي تبريزي، جواد، المراقبات، ص 84
3- قمي، همان، ص 290
4- قمي ،‌همان
5- محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، ترجمه حميدرضا شيخي، جلد9، ص 4201 و 4203