رخدادهای 22 بهمن 1357

 ساعت چهار و سی دقیقه مردم با حمله به باشگاه افسران پس از چند ساعت درگیری آنجا را نیز به تصرف درآوردند. پس از تصرف باشگاه افسران مردم به ستاد ارتش در نزدیکی این باشگاه هجوم برده و آنجا را نیز از دست رژیم خارج کردند. انقلابیون سربازان داخل ستاد ارتش را به بیمارستان شرکت نفت منتقل کرده و پس از دادن لباس شخصی و مبالغی پول آنان را راهی شهرهایشان کردند.

با فرمان امام خمینی  در روز 21 بهمن حکومت نظامی و دستور منع آمد و شد در خیابان های تهران شکسته شد و نبرد مردم با تانک های رژیم که صدها شهید و مجروح برجای گذاشت کار را به جایی رساند که سران ارتش صلاح را در این دیدند که اعلام بی طرفی کنند.

بی طرفی ارتش همزمان با هشدار امام مبنی بر این که در صورت ادامه  کشتار مردم ایشان مجبور به اعلام حکم جهاد خواهند شد اندک امید بختیار به نتیجه بخش بودن کودتای نظامی در لحظات آخر را نیز نقش بر آب کرد تا اینکه او نامه استعفای خود را نوشته و تقدیم مهندس بازرگان کرد .

درخت انقلاب در این روز به ثمر نشست و رادیوی انقلاب  این پیروزی را به گوش جهانیان رساند : «اینجا تهران است ، صدای راستین ملت ایران …»

 حکومت نظامی و هشدار امام

22بهمن ماه در حالی شروع شد که فرمانداری نظامی تهران از ساعت 4بعد از ظهر روز 21بهمن با اعلام مقررات منع آمد و شد فضای رعب و وحشت را به وجود آورده بود . در ساعت 2 بعدازظهر 21 بهمن، از رادیو اعلامیه فرمانداری نظامی تهران پخش شد. فرمانداری نظامی با ریاست سپهبد رحیمی در این اعلامیه ساعات منع عبور و مرور را از ساعت 30/16 تا 5 بامداد اعلام کرد و در اعلامیه بعد این زمان تا 12 ظهر 22 بهمن تمدید گردید.(1)

با این وجود امام خمینی در یک اطلاعیه اعلامیه حکومت نظامی را خدعه و خلاف شرع خوانده و تاکید کردند که مردم به مقررات منع عبور و مرور توجه نکنند .  امام در این اطلاعیه به مسئولان کشتارهای اخیر هشدار می دهند که اگر جلوی تعدیات و وحشیگری ها گرفته نشود دستور جهاد خواهند داد .

در بخشی از اعلامیه امام می خوانیم : من با آنکه هنوز دستور جهاد مقدس نداده‎ام، و نیز مایلم تا مسالمت حفظ و قضایا موافق آرای ملت و موازین قانون عمل شود لکن نمی‎توانم تحمل این وحشیگریها را بکنم؛ و اخطار می‎کنم که اگر دست از این برادرکشی برندارند و لشکر گارد به محل خودش برنگردد و از طرف مقامات ارتشی از این تعدیات جلوگیری نشود، تصمیم آخر خود را به امید خدا می‎گیرم و مسئولیت آن با متجاسرین [1] و متجاوزین است. (2)

این اعلامیه سرنوشت روز 22بهمن را رقم میزند .

 بیطرفی ارتش و بیانیه امام

صبح 22 بهمن 1357 فرماندهان ارتش آماده شدند تا در جلسه شورای عالی ارتش در ستاد کل بزرگ ارتشتاران حاضر شوند. در ساعت 30/1 تعدادی از فرماندهان،‌معاونین، رؤسا و مسئولان سازمان‌های ارتش در این جلسه حضور پیدا کردند. مهمترین این افراد عبارت بودند از: عباس قره‌باغی، جعفر شفقت، حسین فردوست، هوشنگ حاتم، ناصر مقدم، احمدعلی محققی، امیرحسین ربیعی، کمال حبیب‌اللهی و عبدالعلی بدره‌ای.

جلسه با سخنان ارتشبد قره‌باغی آغاز شد که طی آن به تشریح وضعیت نیروهای ارتش و مشکلات آنها پرداخت.

عبدالعلی بدره‌ای فرمانده نیروی زمینی از کمبود نیروهای تحت امرش برای کمک به فرمانداری نظامی و جلوگیری از ورود گردان پیاده لشگر قزوین پرده برداشت. آنچه در این جلسه گفته شد، همه حکایت از ناتوانی ارتش در برابر انقلاب داشت. سپهبد حاتم خطاب به فرماندهان ارتش گفت:

به طوری که تیمساران ملاحظه می‌کنید، با توجه به آخرین وضعیت خصوصی یگانها که فرماندهان نیرو تشریح کردند،‌به عللی که همه می‌دانیم، ارتش در موقعیت خاصی قرار گرفته است که نیروها بنا به اظهار فرماندهانشان قادر به انجام علمی نمی‌باشند. از طرف دیگر اعلیحضرت رفته‌اند و بنا به اظهار نخست‌وزیر، مراجعه نمی‌کنند. ماه‌ها است که امور کشور تعطیل است. آیت‌الله خمینی خواهان جمهوری اسلامی است. تمام ملت ایران هم عملا در این مدت نشان داده‌اند که پشتیبان و خواستار جمهوری اسلامی هستند. بختیار هم با توجه به اظهاراتش در مجلس و همچنین در مصاحبه‌هایش می‌خواهد جمهوری اعلان کند ولی طرفدار در بین مردم ندارد، پیشنهاد من این است که در این مناقشه سیاسی ارتش خود را کنار کشیده و مداخله ننماید.

ساعت یک بعدازظهر اعلامیه ارتش مبنی بر بی‌طرفی از رادیو پخش شد. شورای عالی ارتش در این اعلامیه از سربازان خواست تا به پادگان‌ها باز گردند(3) 

فرماندهان‌ نظامی نیز‌ بعد از گزارش‌ وضعیت‌ به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ استقامت‌ بیهوده‌است‌ و ارتش‌ باید اعلام‌ بی‌طرفی‌ کند. متن‌ اعلامیه‌، بی‌طرفی‌ ارتش‌ به‌ این‌ شرح‌ از اخبارساعت‌ 13 و سپس‌ 14 رادیو (4) منتشر شد :

«ارتش‌ ایران‌ وظیفه‌ی‌ دفاع‌ از استقلال‌ و تمامیت‌ کشور عزیز ایران‌ را داشته‌ وتاکنون‌ در آشوب‌های‌ داخلی‌ سعی‌ نموده‌ است‌ با پشتیبانی‌ از دولت‌های‌ قانونی‌این‌ وظیفه‌ را به‌ نحو احسن‌ انجام‌ دهد. با توجه‌ به‌ تحولات‌ اخیر کشور، شورای‌عالی‌ ارتش‌ در ساعت‌ 30/10 تشکیل‌ و به‌ اتفاِ آراء تصمیم‌ گرفته‌ شد که‌ برای‌جلوگیری‌ از هرج‌ و مرج‌ و خون‌ریزی‌ بیشتر بی‌طرفی‌ خود را در مناقشات‌سیاسی‌ فعلی‌ اعلام‌ و به‌ یگان‌های‌ نظامی‌ دستور داده‌ شده‌ که‌ به‌ پادگان‌های‌ خودمراجعه‌ نمایند. ارتش‌ ایران‌ همیشه‌ پشتیبان‌ ملت‌ شریف‌ و نجیب‌ و وطن‌پرست‌ایران‌ بود و خواهد بود و از خواسته‌های‌ ملّت‌ شریف‌ با تمام‌ قدرت‌ پشتیبانی‌می‌نماید.»(5)

فرمانداری نظامی تهران نیز طی اعلامیه شماره 43از نظامیان خواست به پادگان ها برگردند . در این اعلامیه آتش سوزی ها ، تخریب ها و نیز تیر اندازی های صورت گرفته به سوی مردم به عوامل خارجی آموزش دیده نسبت داده شد . (6)

امام خمینی نیز با اطلاع از عقب نشینی ارتش بیانیه بسیار مهمی صادر کرده و نکاتی را به ارتش و ملت تذکر دادند :

1- ملت عزیز و شجاع با کمال مراقبت از اوضاع و در عین حفظ آمادگی برای دفاع احتمالی، در صورتی که نیروی ارتش به پادگانهای خود رفته‎اند، آرامش و نظم را حفظ نمایند.

2- اگر اخلالگران بخواهند با آتش‎سوزی و خرابکاری فاجعه به بار آورند، آنان را به وظیفۀ شرعی و انسانی‎شان آگاه گردانند و نگذارند این قبیل کارها موجب هتک حرمت ملت شود.

3- به سفارتخانه‎ها حمله نکنند. و اگر خدای نخواسته ارتش باز به میدان آمد، واجب است آنان را با شدیدترین وجه دفع کرده با تمام نیرو و قدرت از خود دفاع نمایند.

4- به امرای ارتش اعلام می‎کنم که در صورت جلوگیری از تجاوز ارتش و پیوستن آنان به ملت و دولت قانونی ملی اسلامی، ما آنان را از ملت و ملت را از آنان می‎دانیم و مانند برادران با آنان رفتار می‎نماییم.(7)

هشدار امام به مردم مبنی بر اینکه به سفارتخانه ها حمله نکنند، نشان از نگرانی ایشان داشت. عصر امروز تعدادی با هجوم به سفارت انگلیس و خلع سلاح ماموران محافظ وارد محل سفارت شدند. (8) رهبر انقلاب تلاش داشت با کمک مردم از ایجاد جو هرج و مرج جلوگیری کند .

استفتاء از امام

در همین روز 22 بهمن امامبه استفتای تعدادی از ارتشیان، نیروهای نظامی و انتظامی پاسخ می دهند . آنها از امام پرسیده اند :

همۀ افراد ارتش در موقع اخذ سردوشی یا اخذ درجه، در مورد حفظ تاج و تخت رژیم سلطنتی، به خداوند و قرآن کریم قسم یاد می‎کنند؛ مستدعی است نظر و فتوای خودتان را در مسئلۀ عدول از این قسم و پیوستن به نهضت عظیم اسلامی بیان فرمایید.

و امام اینگونه پاسخ می دهند : قسم برای حفظ قدرت طاغوتی صحیح نیست و مخالفت با آن واجب است؛ و کسانی که این نحو قسم خورده‎اند باید بر خلاف آن عمل کنند. والسلام علیکم و رحمة‎اللّه‎ و برکاته.(9)

استعفای فرماندهان نیروهای سه گانه ارتش

فرماندهان نیروهای سه گانه ارتش با حضور در خدمت امام خمینی، استعفای خود را تقدیم کرده و گروه های مسلح نیز با مراجعه به منزل امام پشتیبانی خود را از انقلاب اعلام کردند .(10) 

 سقوط پادگان ها و آزادی زندان ها

در این روز به ترتیب زندان اوین، ساواک، سلطنت آباد، مجلسین سنا و شورای ملی، شهربانی، ژاندارمری و ساختمان زندان کمیته مشترک به تصرف مردم در آمد. در تسخیر شهربانی سپهبد رحیمی فرماندار نظامی تهران توسط مردم دستگیر شد . پادگان باغشاه و دانشکده افسری، دبیرستان نظام، زندان جمشیدیه، پادگان عشرت آباد و پادگان عباس آباد یکی پس از دیگری تسلیم شدند و آخرین مرکزی که به تصرف درآمد رادیو و تلویزیون بود.

از ساعت 3بعد از ظهر هجوم مردم برای تصرف پادگان جمشیدیه آغاز شد و سرانجام پس از چندین ساعت نبرد مسلحانه این پادگان به تصرف مردم در آمد . در جریان تصرف پادگان جمشیدیه نعمت الله نصیری رئیس سابق ساواک دستگیر شد و مردم او را به کمیته امام خمینی منتقل کردند. (11)

در جریان حمله به این پادگان گروهی از وزرا و مقامات رژیم سابق نیز که زندانی بودند بمجرد حمله مردم درصدد فرار بودند که توسط مردم دستگیر و به کمیته امام خمینی تسلیم شدند .(12) 

ساعت چهار و سی دقیقه عصر مردم با حمله به باشگاه افسران پس از چند ساعت درگیری آنجا را نیز به تصرف در آوردند. پس از باشگاه افسران مردم به ستاد ارتش در نزدیکی این باشگاه هجوم برده و آنجا را نیز از دست رژیم خارج ساختند. انقلابیون سربازان داخل ستاد ارتش را به بیمارستان شرکت نفت منتقل کرده و پس از دادن لباس شخصی و مبالغی پول آنان را راهی شهرهایشان کردند.

مردم همچنین با هجوم به زندان قصر آنجا را نیز تصرف و زندانیان را آزاد کردند . 3500زندانی قزلحصار کرج نیز بعد از ظهر امروز با شکستن درهای زندان گریختند.

ساختمان کمیته مرکز عملیاتی ساواک و مرکز شهربانی نیز بدنبال یک نبرد 4ساعته به تصرف مردم در آمد و گروهی از کارکنان آن دستگیر شدند .

پادگان عباس آباد نیز بعد از ظهر امروز بدون مقاومت تسلیم انقلابیون شد و مردم صدها قبضه اسلحه موجود در این پادگان را به غنیمت گرفتند .

قبر رضا شاه در شهر ری به دنبال 6ساعت زد و خورد مسلحانه و بهای 26کشته و 50مجروح تحویل کمیته انقلاب شد . (13)

 استعفای نمایندگان و تصرف مجلس توسط مردم

لایحه انحلال سازمان اطلاعات و امنیت کشور ساواک و لایحه نحوه تعقیب نخست وزیر و وزیران و طرز تشکیل هیئت منصفه از تصویب نهایی مجلسین گذشت و برای اجرا به دولت ابلاغ شد . این دو لایحه از سوی بختیار تقدیم مجلس شورای ملی شده بود . بختیار هنگام طرح لوایح مذکور در جلسه حضور داشت.(14)

شاید این آخرین مصوبه مجلس شورای ملی بود چرا که پس از این مصوبه دکتر جواد سعید رئیس مجلس شورای ملی اعلام کرد اکثریت قاطع نمایندگان مجلس شورای ملی همبستگی خود را با انقلاب عظیم ایران به رهبری امام خمینی ابراز داشته اند .

از سوی دیگر در این روز نمایندگان مجلس شورای ملی به سفارش جواد سعید رئیس مجلس به طور دسته‌جمعی استعفا دادند.(15)

گروهی از رزمندگان که برای در اختیار گرفتن مجلس شورای ملی بطرف بهارستان حرکت کرده بودند با مقاومت شدید گارد مجلس روبرو شدند ولی این مقاومت نیز پس از یک ساعت تیراندازی از سوی طرفین شکسته شد ، عده ای از مهاجمان که قصد داشتند کتابخانه مجلس را به آتش بکشند با هوشیاری مردم و تعدادی از خبرنگاران و نویسندگان که در محل حضور داشتند در این کار خود ناکام ماندند . (16)

بختیار : اوضاع از دست آیت الله خمینی خارج شده است

در حالی که اوضاع برای حکومت اصلا مناسب نبود و نیروهای نظامی از روزهای گذشته به انقلاب پیوسته ارتش نیز روز22بهمن اعلام بیطرفی کرده بود، بختیار گفت اوضاع از دست آیت الله خمینی خارج شده (17) و در صورتی که وی به عنوان نخست وزیر استعفا دهد در کشور کودتا خواهد شد. (18)

با این وجود تلاش برخی از دوستان بختیار و نیز نزدیکان مهندس بازرگان نتیجه  داد و بنا شد جلسه‌ای با حضور بازرگان، بختیار و قره‌باغی تشکیل گردد. عباس امیرانتظام درباره این جلسه گفت: قبل از جلسه، بختیار به من تلفن زد و گفت استعفای خود را در جلسه تسلیم خواهد کرد. ولی وی در این جلسه حاضر نشده و تنها استعفا نامه خود را فرستاد.

عصر امروز رادیو اعلام کرد بختیار بعد از اعلام استعفا خود کشی کرده است ولی این شایعه توسط مهندس بازرگان تکذیب  شد .(19) 

اینجا تهران است ، صدای انقلاب

انقلاب به لحظات حساس خود می رسد ، با تصرف رادیو و تلویزیون دیگر امیدی به بقای رژیم 2500ساله نیست .

بالاخره ساعت موعود فرا می رسد ، رادیو تهران که از ساعت 11 ظهر 22 بهمن در محاصره نیروهای مردمی قرار داشت،‌در ساعت 2 بعدازظهر کاملا در اختیار آنان قرار گرفت .(20)  آیت الله محلاتی نخستین بیانیه انقلاب را قرائت می کند:

«توجه بفرمائید، توجه بفرمایید. اینجا تهران صدای راستین ملت ایران، صدای انقلاب است»(21)

عصر امروز در پی تسخیر رادیو و تلویزیون آیت الله طالقانی اعلام کرد که کارکنان اعتصابی رادیو و تلویزیون باید در کنار دیگر افراد ملت به راه انقلاب ادامه دهند . همزمان با انتشار این پیام جمعی از کارکنان رادیو و تلویزیون ملی ایران که همراه با ملت در مبارزات خیابانی شرکت داشتند به سازمان بازگشتند . (22)

 امام : مردم با دولت موقت همکاری کنند / آرامش خود را حفظ کنید

با سقوط رژیم شاهنشاهی هر آن احتمال می رود که عده ای با سوء استفاده از اوضاع به وجود آمده به خرابکاری بپردازند ، امام که هنوز پیروزی را کامل نمی داند و احتمال می دهد عده ای با نفوذ در صفوف ملت دست به خرابکاری بزنند بیانیه دیگری را صادر می کنند .

در بخشی از این بیانیه که در ساعت5:45از رادیو پخش می شود(23)  آمده است «شما در جریان مبارزات گذشته، رشد اسلامی و انقلابی خود را آشکار کرده‎اید؛ و اکنون بیش از پیش لازم است این رشد را به جهانیان نشان دهید تا جهانیان بدانند مردم مسلمان ایران می‎توانند بدون قیمومت این و آن، راه سعادت خود را انتخاب نمایند. لهذا از شما می‎خواهم که اولاً مانع آشوب و هرج و مرج بشوید و نگذارید آشوبگران مغرض به عملیاتی از قبیل غارت، آتش‎سوزی، مجازات متهمان و از بین بردن آثار علمی و فنی و صنعتی و هنری و اتلاف اموال عمومی و خصوصی دست بزنند. دشمن برای خراب کردن چهرۀ نهضت از طریق نفوذ دادن افراد مفسد و مغرض در میان تودۀ مسلمان دست به چنین کارها می‎زند تا نهضت ما را ارتجاعی و وحشیانه قلمداد نماید. من اکیداً اعلام می‎کنم که هرکس دست به چنین عملیاتی بزند، از جامعۀ انقلابی ملت مطرود و در پیشگاه خداوند متعال مسئول است.»

امام در بخش دیگری از بیانیه خود اطاعت از دستورات رهبری و دولت موقت را رمز پیروزی دانسته و از مردم خواستند «دشمنانی که اسیر گرفته شده اند» را مورد خشونت و آزار قرار ندهند .

رهبر انقلاب در پایان بیانیه خود از مردم خواستند که با دولت موقت انقلاب اسلامی که وارث یک سلسله خرابیهای دولتهای فاسد گذشته است همکاری کنند . (24)

مهندس بازرگان طی یک نطق تلویزیونی، ضمن تشکر از آحاد مختلف مردم و خصوصا از اعلام بیطرفی ارتش در مسائل سیاسی گفت: تیمسار قره‌باغی(25)  در ملاقات حضوری، همکاری خود را با دولت موقت اینجانب اظهار نموده است.(26)

بازار داغ شایعات

ساعت نه و سی دقیقه شب شایعه ای منتشر شد که قسمتی از آب لوله کشی تهران بخصوص مناطق تهرانپارس و نارمک آلوده شده است ، تعدادی از مردم نیز با تلقین این موضوع به خود که از آب آلوده مصرف کرده بودند با اورژانس تماس گرفتند ولی مشخص شد که آب آلوده نیست (27) ، در شرایط بحرانی که نظام شاهنشاهی ساقط شده بود لحظه به لحظه بر دامنه شایعات افزوده می شد و این امر کار را بر مسئولان دولت موقت سخت کرده بود.

پیام های تبریک از دور و نزدیک …

از سوی حضرات آیات مرعشی نجفی و شیرازی، اعلامیه‌های جداگانه‌ای خطاب به ملت ایران منتشر گردید و پیروزی انقلاب اسلامی تبریک گفته شد.

آیت الله شریعتمداری نیز با انتشار بیانیه ای پیروزی انقلاب را تبریک گفته و از امرای ارتش که به خواست مراجع تقلید گوش کرده و به ملت پیوسته بوداند تشکر کرد .(28)

یاسر عرفات به مناسبت پیروزی انقلاب اسلامی طی تماس تلفنی با امام خمینی این پیروزی را به امام و ملت ایران تبریک گفت . (29)

طبق آنچه که در روزنامه‌ها اعلام شد در حوادث روزهای 21 و 22 بهمن 654 نفر شهید و هزاران نفر مجروح شدند.(30)

——————————–

پی نوشت :

1-روزنامه اطلاعات ، 22بهمن 1357، صفحه 2

 2- صحیفه امام ، جلد 6 ، صفحه 122

 3- غلامرضا نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، رسا، تهران 1373، ج 2، ص 392-387.

  4-آخرین تصمیم سران ارتش شاهنشاهی در صبح 22بهمن 57 ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 21بهمن 1386

 5- روزنامه اطلاعات ، 23بهمن 1357 ، صفحه 2

 6- کیهان ، 22بهمن 1357، صفحه 2

 7- صحیفه نور ، جلد 6 ، صفحه 124

 8- کیهان به نقل از رادیو لندن ، 23بهمن 1357، صفحه 2

 9- صحیفه نور، جلد 6، صفحه 127

 10- روزنامه اطلاعات ، 23بهمن 1357، صفحه 2

 11- در روز 22 بهمن 1357 همزمان با پیروزی انقلاب در جریان حمله مردم به زندان‌ها و پادگان‌ها، ارتشبد نصیری که به همراه گروه دیگری از رجال و کارگزاران رژیم پهلوی در پادگان جمشیدیه زندانی بود همراه دیگر زندانیان آزاد و تلاش می‌کرد خود را در میان جمعیت انبوهی که اطراف پادگان درآمد و شد و فعالیت بودند گم کرده و از دستگیری مجدد توسط انقلابیون جان سالم به در ببرد، اما به سرعت مورد شناسایی قرار گرفته و دستگیر و پس از ضرب و شتم و جراحاتی که بر او وارد شده بود در مدرسه رفاه تحویل نیروهای انقلاب شد. رک کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 4

 12- کیهان ، 23 بهمن 1357، صفحه 8

 13- همان

 14- کیهان ، 22بهمن 1357، صفحه 3

 15- روزنامه اطلاعات، 23 بهمن 1357، شماره 15783، ص 1

 16- کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 5

 17- همان ، 22بهمن 1357 ، صفحه 2

 18- همان ، صفحه 8

 19- همان ، 23بهمن 1357 ، صفحه 2

 20- اطلاعات، 22 بهمن 1357، ، ص 8

 21- شهید محلاتی که گوینده این جملات بود می گوید:

« بعد از ظهر 21بهمن، تقریبا مرکز نظامی سقوط کرده بود ولی در بالای شهر هنوز تیراندازی بود. تصمیم گرفتیم برویم رادیو را تصرف کنیم چند نفر مسلح با خود برداشتم و در میان رگبار گلوله رفتیم و ایستگاه رادیو را به تصرف در آوردیم. و من اعلام کردم: این صدای انقلاب اسلامی ایران است، و ساعتی را با پیام امام و صحبتهای خود اداره کردم. تا جام جم به دست نیروهای انقلابی افتاد. بدین ترتیب این انقلاب پیروز شد» رک معراج شهادت، یادنامه شهید محلاتی و همراهان شهیدش، در سانحه هوایی، دفتر نمایندگی حضرت امام، صفحه 81

 22- روزنامه اطلاعات ، 23بهمن 1357، صفحه 1

 23- روزنامه اطلاعات ، 23بهمن 1357، صفحه 8

 24- صحیفه نور، جلد 6، صفحه 125

 25- پس از پیروزی انقلاب اسلامی قره‌باغی در روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ در منزل یکی از دوستانش مخفی شد و پس از ۱۴ ماه اختفا و تغییر محل خود، در نهایت از فرودگاه مهرآباد با گذرنامه جعلی خارج شد. وی در مهر ۱۳۷۹ در پی ابتلا به بیماری سرطان، در بیمارستانی در پاریس درگذشت. رک ویکی پدیا

 26- کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 8

 27- همان،صفحه 2

 28- همان، صفحه 4

 29- همان

 30- همان ، صفحه2