باستان شناسی روستای بویه رانکوه املش/دکتر ولی جهانی

  چاپ   23 , تیر , 1394 ساعت 10:10 ق.ظ  

روستای  بویه از توابع دهستان سمام از بخش رانکوه شهرستان املش، در میان ارتفاعات البرز غربی، گذشتهای بس درخشان دارد که غبار زمان آن را مستور و به بوته فراموشی سپرده است.

 

 

دکتر ولی جهانی: در سده های نخستین اسلام و زمانی که خلفای بغداد در تدارک براندازی مذهب تشیع بودند، پسران بویه ی ماهیگیر بر سرتاسر ایران و عراق استیلا یافته و با قدرت خویش، شیعه ی ۱۲ امامی را مجدداً زنده نموده و موجبات عمران و آبادانی بسیاری را فراهم ساختنداگر کمی به عقب تر برگردیم، در قرون پیش از اسلام، ارتفاعات اشکور مهد تمدنهای بسیاری بوده است که روستای تاریخی بویه نیز از این مهم جدا نیست. گواه این مدعا محوطه های تاریخی و گورستانهای باستانی بسیاری است که با بررسیها و کاوشهای باستان‌شناسی، روشن کننده ی تاریخ درخشان منطقه خواهد بود.محوطهی گورستانی بویه با شمارهی ۱۰۶۳۱ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. جادهی دسترسی روستاهای بویه و کشمش با گذر از میان این گورستان آن را به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم نموده است.

معرفی محوطه‌های باستانی بویه

امامزاده بویه: این امامزاده در فاصله ۱۵۰ متری جنوب بویه از توابع دهستان سمام بخش رانکوه املش و در دامنه کوه مستان سر، و در داخل گورستان اسلامی، بقایایی از بنای امامزاده جلوه نمایی می‌کند، که بنام امامزاده بویه شهرت دارد. روستای بویه در سمت شمال آن قرار دارد، گورستان باستانی احسن کلا در جنوب آن، و کوه مستان سر در شرق آن، محوطه‌های باستانی تلاسر و دیلمان خانان سر در غرب آن قرار دارند.

بنا دارای دو ایوان، یکی در غرب به طول ۸ متر، عرض ۹/۲ متر و دیگری در شمال به طول ۷ متر و عرض ۹۰/۱ سانتی متر است. ایوان بقعه دارای ۱۴ ستون است که انتهای ستونها واشان کشی است و از الگوی معماری بقاع متبرکه گیلان استفاده شده است.

مصالح استفاده شده در ساخت بنا از سنگ، گل و چوب است در کف آن گل کار شده است، سقف بنا، شیروانی و با گنبدی نوک تیز است. محوطه بقعه در سمت جنوب و شرق دارای قبور پراکنده اسلامی و پیش از اسلام است. در ضلع شمال غربی امامزاده چندین خانه قبرها که با مصالح چوب ساخته شده،دیده می‌شود به نظر می‌رسد، ساخت این خانه قبر در بین اهالی هنوز هم رایج است. در جهات شرقی و غربی بنا، تعداد درختان آزاد است ، دارای قدمت دیرینه هستند، بنای امامزاده به لحاظ دارا بودن ویژگیهای هنری دارای ارزش تاریخی دارد و می‌تواند به عنوان یک اثر سنتی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت برسد.

گورستان باستانی احسن کلا: بقایایی از یک گورستان باستانی در جنوب روستای بویه و در جوار امامزاده قرار دارد، که در نزد اهالی به گورستان باستانی احسن کلا شهرت دارد، حفاریهای قاچاقی که بر سطح گورستان صورت پذیرفته موجب پدیدار شدن آثار از جمجمه انسان و استخوان‌های انسانی گردیده است. به نظر می‌رسد، گسترش گورستان به سمت امامزاده بوده ولی بنا به اعتقادات اهالی، این ضلع هنوز تخریب نگشته و بصورت سالم باقی مانده است.

محوطه باستانی زرنشین بویه: در فاصله تقریبی ۲ کیلومتری روستای بویه و در زمینی که شیب آن از شمال به جنوب گسترش دارد، و در موقعیت جغرافیایی ۵۰ درجه، ۰۶ دقیقه، ۲۰ ثانیه طول شرقی و ۳۶ درجه، ۵۱ دقیقه، ۳۴ ثانیه عرض شمالی و در ارتفاع ۱۴۷۶ متری نسبت به سطح آب دریاهای آزاد محوطه وسیعی که پوشیده از مزارع گندم و جو و درختان فندق است به چشم می‌خورد، که در نزد عموم مردم به « زرنشین بویه » شهرت دارد.

وسعت تقریبی محوطه ۳ هکتار است ولی گسترش آن شمالی- جنوبی است گورستان بزرگ گردنه سر در شمال آن قرار دارد، و شیب تند محوطه به سمت جنوب است. در سطح محوطه بقایایی از سفالینه‌های قرمز رنگ، خاکستری و نخودی که اکثراً چرخساز بوده اند، مشاهده می‌شود. قدمت این محوطه با توجه به داده‌های بدست آمده متعلق به دوره تاریخی و اسلامی است. بنابراین جهت دستیابی به اطلاعات بیشتر و دقیق تر نیازمند گمانه زنی و کاوش در سطح محوطه است. این محوطه باستانی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

محوطه باستانی دیلمان خونن سر:بقایایی از محوطه وسیعی به مساحت ۲ هکتار در فاصله ۱۰۰۰ متری غرب روستای بویه بر روی یک تراس نسبتاً شیب دار و در موقعیت جغرافیایی ۵۰ درجه، ۰۶ دقیقه، ۱۲ ثانیه طول شرقی و ۳۶ درجه، ۵۱ دقیقه، ۲۹ ثانیه طول شرقی قرار دارد، که در بین اهالی منطقه محوطه باستانی « دیلمان خونن سر » شهرت دارد، محوطه باستانی زرنشین در شمال آن و دره بویه در جنوب آن و روستای بویه در شرق محوطه واقع شده اند.

طبق گفتۀ اهالی، دیلمان خونن سر مکانی است که خانه‌های کوچک گلی دیلمانیها در آن قسمتها قرار داشتند.. گسترش این محوطه شمالی- جنوبی است که محوطه فوق با شیب تند به سمت درۀ بویه در امتداد است. آثار و بقایای سفالهای قرمز رنگ (لبه، بدنه، کف) با نقوش زیگزاکی قالبی زنجیر وار و هندسی و استرلیزه شده بدست آمده در سطح محوطه نشان از سکونت در ادوار گذشته است. بنابراین با توجه به شواهد و مدارک بدست آمده می‌توان قدمت این محوطه را به دوره پیش از اسلام و اسلامی تعیین نمود.

محوطه باستانی تلاسر بویه:در فاصله ۵۰۰ متری روستای بویه و در موقعیت جغرافیایی ۵۰ درجه، ۰۶ دقیقه، ۰۶ ثانیه طول شرقی و ۳۶ درجه، ۵۱ دقیقه، ۰۳ ثانیه عرض شمالی و در ارتفاع ۱۴۰۰ متری نسبت به سطح دریا بقایایی از یک محوطه باستانی که سطح آن پوشیده از سفالینه‌های گوناگون است به چشم می‌خورد.

در نزد عموم مردم منطقه به محوطه تلاسر ، بویه شهرت دارد، محوطه تاریخی دیلمان خونن سر در شرق آن و تپه باستانی کوته سر در غرب آن و در شمال آن کوه صخره ای و دره بویه در جنوب آن قرار دارد.

گورستان باستانی گردنه سر در شمال آن قرار دارند، در حد فاصل بین محوطه تاریخی تلاسر و دیلمان خونن سر، آبراهه ای مشاهده می‌شود، این آبراهه موجب گردیده که محوطه‌های فوق از یکدیگر جدا شوند، و به نظر می‌رسد، محوطه تاریخی تلاسر و دیلمان خونن سر در گذشته بصورت یک مجموعه بوده است، پوشش گیاهی سطح آن را مزارع گندم و جو و همچنین مراتع علفزار تشکیل می‌دهد.

مجموعه سفالینه‌های بدست امده در سطح محوطه نشان می‌دهد، که این محوطه می‌بایست محل سکونت قومی از اقوام ماقبل تاریخ ایران، باشد. بنابراین جهت دستیابی به اطلاعات دقیق تر و کاملتر این اثر نیازمند گمانه زنی و کاوش و بررسیهای فشرده تر این محوطه باستانی است.

روستای بویه

تپه باستانی کوته سر بویه:در فاصله ۵۰۰ متری غرب روستای بویه و بر بلندای یک تپه طبیعی و در موقعیت جغرافیایی ۵۰ درجه، ۰۵ دقیقه، ۰۲ ثانیه طول شرقی و در ۳۶ درجه، ۵۱ دقیقه، ۰۵ ثانیه عرض شمالی و در ارتفاع۱۴۵۰ متری نسبت به سطح دریا بقایایی از قلعه قدیمی به تلی از خاک تبدیل گشته مشاهده می‌شود. که اهالی محل به آن « کوته سر » می‌گویند.

در جنوب این تپه محوطه تاریخی گلیم سر موسی کلایه و در شمال آن گورستانهای باستانی بویه و در شرق آن روستای بویه و در غرب آن دره کور چشمه قرار دارد. محدودۀ تپه از شمال به جنوب ۱۴۰ متر و از شرق به غرب ۱۶۰ متر است.

پوشش تپه در شمال و شرق پوشیده از درختچه‌های خاردار و بوته‌های گون است. در محدوده اطراف تپه آثار و بقایایی از سفالینه‌های مربوط به دوره پیش از اسلام و اسلامی مشاهده می‌شود. و همچنین در ضلع شرقی تنوع سفالها قابل رویت است. اکثر سفالینه‌های بدست آمده قرمز رنگ و دارای نقوش کنده زیکزاکی و فالبی می‌باشند. و همچنین بقایایی از استخوانهای انسانی در شیب تپه که به نظر گورستان باشد، مشاهده گردیده است.

محوطه باستانی چشمه سر بویه:بقایایی از محوطه قدیمی در غرب روستای بویه و در میان درختان فندق و در موقعیت جغرافیایی ۵۰ درجه، ۰۲ دقیقه، ۰۷ ثانیه طول شرقی و ۳۶ درجه، ۵۱ دقیقه، ۱۹ ثانیه عرض شمالی به چشم می‌خورد، که به نام محوطه باستانی چشمه سر بویه نامگذاری گردیده است.

نام محوطه بر گرفته از نام چشمه ای که در کنار درخت قدیمی در جریان است، در بالای چشمه درخت تنومندی وجود دارد که قطر آن ۳۰/۷ متر است و قدمت آن احتمالاً به ۲۰۰ سال می‌رسد. در کنار چشمه و در ضلع جنوبی آن دیوار سنگ چین با طول ۷ متر به سوی شمال غربی مشخص است و در حاشیه آن سفال‌های قرمز رنگ پیش از تاریخ و تاریخی یافت گردیده است.

گورستان باستانی بویه: گورستان باستانی بویه در مختصات جغرافیایی ۳۶ درجه و ۵۱ دقیقه و ۷/۳۸ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۰۶ دقیقه و ۰۵ ثانیه طول شرقی قرار گرفته است. بالا ترین سطح گورستان در ارتفاع ۱۵۵۵متر و پایین ترین سطح گورستان در ارتفاع ۱۴۶۰متر نسبت به سطح دریای آزاد می‌باشد. روستای بویه در۶ کیلومتری روستای امام و ۶۵ کیلومتری شهرستان املش قرار دارد.

تاکنون با توجه به کاوش‌های های باستان شناسی که در استان گیلان صورت گرفته، اسناد و شواهد بسیار اندکی درباره عصر آهن I بدست آمده است. اکثر این گورستان‌ها متعلق به عصر آهن I ، II و IV می‌باشد. از میان گورستان‌هایی که در گیلان مورد شناسایی و مستندسازی قرار گرفته ؛ ۵ الی ۶ مورد مربوط به عصر آهن I می‌باشند.

این احتمال وجود دارد اگر کاوش‌ها و بررسی‌های هدفمند در نقاط مختلف استان انجام پذیرد، گورستان‌های متعددی متعلق به دوره آهن قدیم شناسایی گردد. گورستان باستانی بویه یکی از بزرگترین و قدیمی ترین گورستان‌های عصرآهن گیلان است. به دلیل کاوش‌های غیر مجاز و رانش زمین ، بافت معماری بسیاری از قبور این گورستان آسیب دیده است. قبور عصر آهن I در تراس شیب دار واقع شده و قبور عصرآهن II و III و دوره پارتی در تراس مسطح گورستان واقع شده اند.

حفاری‌های غیر مجاز، وسعت زیاد گورستان، دسترسی آسان و همچنین عدم امکان حفاظت ویژه از آن باعث گردید کاوش اضطراری این محوطهی در دستور کار قرار گیرد.در مجموع تعداد هفت ترانشه در ابعاد مختلف، در گورستان بویه املش کاوش شد که از مجموع این ترانشه ها، آثار بدست آمده از چهار ترانشه A، B، C، H مربوط به دوره عصر آهن I و II است. آثار بقیه ترانشه‌ها که در تراس پایین¬تری قرار داشتند، نیز مربوط به دوره اشکانی است.

اگرچه گورستان باستانی بویه، بر اساس ضرورت مورد کاوش قرار گرفت و بخش‌های وسیعی از آنها بوسیله حفاران غیر مجاز و همچنین در اثر تسطیح زمین‌های کشاورزی و احداث استخر آب، مورد تخریب قرار گرفت، اما با کاوش‌های اضطراری که در فواصل سال‌های ۱۳۷۵و ۱۳۸۷ انجام شد، تعدادی از اشیاء سفالین و مفرغین کشف گردید که به ما این امکان را می‌داد، تا بتوانیم آثار کشف شده در گورستان باستانی بویه را با سایر محوطه‌های مربوط به عصر آهن، مقایسه کنیم.

همانطور که قبلاً اشاره شد، در گورستان باستانی بویه، ۳ نوع گور مورد کاوش قرار گرفته است، که عبارتند از: چهار چینه ای، حفره ای ساده، پشته سنگی. گورهای حفره ای ساده فقیرترین گورهای مکشوفه در بویه بوده و فاقد هر گونه ساختار معماری می‌باشند. بیشتر اشیاء این گورها را سفالینه‌های خاکستری و سیاه رنگ تشکیل داده که با آثار محوطه‌های همجوار قابل مقایسه می‌باشد. گورهای چهارچینه ای که همزمان با قبور حفره ای ساده است، بیشترین قبور مکشوفه در بویه را تشکیل می‌دهد. قبور پشته سنگی، از جمله قبوری بوده که بعد ازحفره ای ساده، فقیرترین گورها محسوب و اشیاء داخل آنها نیز اندک بوده است.

در این راستا، کشف ۵ گور از نوع حفره ای ساده بدون جسد در منطقه بویه، بسیار حاﺋز اهمیت می‌باشد آن چه مهم است، تمام قبور شناسایی شده در بویه از یک طبقه تشکیل شده و تدفین‌های داخل قبور متعلق به یک دوره است. این خود از جمله نکاتی است که می‌بایست مورد توجه قرار گیرد. زیرا اکثر کاوش گران محوطه‌های باستانی ارتفاعات استان گیلان، بر این عقیده متفق القولند که اعم قبور باستانی در گیلان در دو طبقه بوده است.

در گورستان وسکه دو نوع گور مورد کاوش قرار گرفت و آنچه درگاهنگاری این نوع گورستان ضروری می‌نماید، این است که گورهای یاد شده دارای دو طبقه و دو لایه تدفین است. لایه فوقانی حاوی تدفین‌های یاد شده، همزمان نبوده و در دوره‌های بعدی از یک گور مجدداً برای تدفین استفاده کرده اند (خلعتبری ۱۳۸۳: ۱۴۰).

خلعتبری مطالعات پژوهشی خود را از سال ۱۳۷۱ در منطقه تالش متمرکز نموده، در محوطه‌های باستانی اسب سرا، مریان و طول گیلان به نمونه‌هایی از قبور چهارچینه سنگی دست یافت که این گورها، هر یک شامل چندین تدفین بوده اند. بررسی اشیاء مکشوفه و وضعیت تدفین حکایت از این موضوع دارد که دو نوع تدفین در دو زمان مختلف در یک گور انجام گرفته است.

ارنی هرینگ، باستان شناس بلژیکی نیز معتقد است که برخی از قبور عصر آهن I گیلان در دوره‌های بعدی یعنی عصر آهن IV, III ، مجدداً به عنوان گور مورد استفاده قرار گرفته اند.

هنگام گمانه زنی در قلعه گردن شهرستان رودسر توسط رامین انجام شد، یک گور ۶ ضلعی با معماری چهارچین سنگی مورد کاوش قرار گرفت. در این گور ۶ دوره تدفین دسته جمعی شناسایی شد، قدیمی ترین اشیاء مکشوفه در این گور با توجه به سالیابی انجام شده، متعلق به عصر آهن I می‌باشد، (رامین، ۱۳۸۶: ۱۲۵).

با توجه به مطالعات انجام شده، می‌توان گفت تدفین در اکثر گورستان‌های مربوط به عصر آهن، از چندین دوره تشکیل شده است که نمونه‌های آن را می‌توان در گورستان‌های تماجان، کلاک، حسنی محله، تندبین، اسب سرا، مریان، وسکه، میان رود، قلعه گردن، امام، کافرستان و… نام برد.

شایان ذکر است با توجه به بررسی‌های به عمل آمده، مشخص گردید که اکثر گورها و نحوه تدفین آنها در گورستان بویه متعلق به یک دوره است.

 

 

 

نظر بدهید